भारत-अफगाणिस्तान संबंधांचे नवे पर्व: तालिबानचे परराष्ट्र मंत्री दिल्लीत.
अफगाणिस्तानच्या तालिबान सरकारचे कार्यवाहक परराष्ट्र मंत्री अमीर खान मुत्ताकी यांचा नवी दिल्ली दौरा हा याच बदलाचे प्रतीक आहे. भारत सरकारचे परराष्ट्र व्यवहार मंत्रालयाचे संयुक्त सचिव आनंद प्रकाश यांनी त्यांचे स्वागत केले. तालिबानने ऑगस्ट २०२१ मध्ये अफगाणिस्तानची सत्ता ताब्यात घेतल्यानंतरचा हा पहिलाच इतका उच्च-स्तरीय दौरा आहे. कूटनीतीच्या दृष्टीने या भेटीला मोठे महत्त्व आहे, कारण यातून भारत अफगाणिस्तानमधील आपल्या जुन्या व महत्त्वपूर्ण हितसंबंधांना पुन्हा चालना देऊ इच्छित आहे.
भारत सरकारने अद्याप तालिबान सरकारला औपचारिकपणे मान्यता दिलेली नाही. मात्र, अफगाणिस्तानच्या जनतेसाठी मदत आणि प्रादेशिक स्थिरतेसाठी भारताने मागील काही महिन्यांपासून तालिबानच्या अधिकाऱ्यांशी अनौपचारिक संवाद सुरू ठेवला आहे. मुत्ताकी यांच्या भारत भेटीला संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेच्या (UNSC) निर्बंध समितीने विशेष ‘सूट’ (Waiver) दिली आहे, कारण ते निर्बंध असलेल्या व्यक्तींच्या यादीत आहेत.
या भेटीमुळे नवी दिल्लीसमोर एक राजनैतिक पेच उभा राहिला आहे. तालिबानला मान्यता नसल्यामुळे, मुत्ताकी आणि भारताचे परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांच्या भेटीच्या वेळी तालिबानचा ध्वज भारतीय ध्वजाशेजारी लावायचा की नाही, यावर चर्चा झाली. सध्या भारत अफगाणिस्तानमधील दूतावासात जुन्या म्हणजेच ‘इस्लामिक रिपब्लिक ऑफ अफगाणिस्तान’चाच (अशरफ गनी यांच्या सरकारचा) ध्वज वापरत आहे. तरीही, मुत्ताकींना देण्यात आलेला उच्चस्तरीय प्रोटोकॉल हा दोन्ही देशांमधील ‘बर्फ वितळवण्याच्या’ प्रक्रियेतील महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.
जागतिक राजकारणाच्या दृष्टीने अफगाणिस्तान भारतासाठी नेहमीच अत्यंत महत्त्वाचा देश राहिला आहे. त्याला ‘हार्ट ऑफ एशिया’ (Heart of Asia) असेही म्हटले जाते.
अफगाणिस्तान हा भारताला इराणमधील चाबहार बंदरामार्गे मध्य आशियाई देशांशी जोडणारा सर्वात सोयीचा आणि महत्त्वाचा मार्ग आहे. पाकिस्तानमुळे असलेला जमिनी मार्गावरील अडथळा या मार्गाने दूर होतो. त्यामुळे, व्यापार आणि आर्थिक हितसंबंधांसाठी अफगाणिस्तानची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे.
अफगाणिस्तानची भूमी भारताच्या विरोधात दहशतवादी कारवायांसाठी वापरली जाऊ नये, ही भारताची मुख्य सुरक्षा चिंता आहे. तालिबानने भारतात झालेल्या काही दहशतवादी हल्ल्यांचा (उदा. काश्मीरमधील पहलगाम हल्ला) निषेध केला आहे, जो एक सकारात्मक संकेत मानला जातो. मात्र, लष्कर-ए-तैयबा आणि जैश-ए-मोहम्मद यांसारख्या संघटनांवर तालिबान नियंत्रण ठेवेल का, हा प्रश्न भारतासाठी गंभीर आहे.
पूर्वीच्या अफगाण सरकारसोबत भारताचे संबंध चांगले होते. अमेरिकेने बगराम एअरबेसचा वापर अफगाणिस्तानात तळ म्हणून केला होता. त्यावेळेस, अमेरिकेला विरोध करताना भारताने अफगाणिस्तानच्या राष्ट्रीय हिताला पाठिंबा दिला होता, ज्यामुळे भारताचे स्थान अफगाण नागरिकांमध्ये अधिक बळकट झाले होते.
मुत्ताकी यांचा भारत दौरा पाकिस्तानसाठी सर्वात मोठी ‘डोकेदुखी’ ठरला आहे, कारण या भेटीमुळे पाकिस्तानचे प्रादेशिक स्थान कमकुवत झाले आहे.
मुत्ताकी यांना भारत भेटीची परवानगी मिळू नये म्हणून पाकिस्तानने थेट संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत आक्षेप घेतला होता. भारताच्या राजनैतिक प्रयत्नांमुळे पाकिस्तानचा हा विरोध यशस्वी झाला नाही.
अफगाणिस्तान आता पाकिस्तानवरील आपले आर्थिक अवलंबित्व कमी करण्यासाठी चाबहार बंदराचा अधिक सक्रियपणे वापर करू इच्छित आहे.
भारत-अफगाणिस्तान संबंध सुधारत असताना, तालिबानने पाकिस्तानसोबतची ‘ड्युरंड लाईन’ ही सीमा रेषा मान्य नसल्याचे वारंवार स्पष्ट केले आहे, ज्यामुळे पाकिस्तानच्या सीमेवर तणाव वाढला आहे.
या सर्व कारणांमुळे पाकिस्तानला एकाच वेळी भारताकडून राजनैतिक आणि अफगाणिस्तानकडून सीमा सुरक्षा व आर्थिक असे दुहेरी आव्हान उभे राहिले आहे.
तालिबान सत्तेत आल्यावर पाकिस्तानला वाटले होते की, त्यांचे भारताशी असलेले संबंध बिघडतील. मात्र, तसे झाले नाही. उलट, तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान (TTP) या दहशतवादी संघटनेमुळे अफगाण तालिबान आणि पाकिस्तानचे संबंध तणावपूर्ण झाले आहेत.
चीननेही तालिबानशी जवळीक वाढवली आहे. अशा परिस्थितीत, प्रादेशिक भू-राजकारणात आपले महत्त्व कायम ठेवण्यासाठी भारताने अफगाणिस्तानशी चांगले संबंध ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे.
अमीर खान मुत्ताकी यांचा भारत दौरा हा केवळ एक राजनैतिक कार्यक्रम नाही, तर अफगाणिस्तानच्या जनतेसोबतचे जुने आणि ऐतिहासिक संबंध कायम ठेवण्याचा भारताचा प्रयत्न आहे. भारताने अफगाण जनतेला अन्नधान्य, औषधे आणि इतर मानवतावादी मदत सातत्याने पुरवली आहे. या भेटीतून द्विपक्षीय व्यापार वाढवणे, शांतता आणि स्थिरतेला प्रोत्साहन देणे आणि दहशतवादाच्या धोक्यावर नियंत्रण ठेवणे हेच मुख्य उद्दिष्ट आहे. थोडक्यात, वास्तवाचे भान ठेवून भारत अफगाणिस्तानमधील बदललेल्या परिस्थितीशी जुळवून घेत, आपल्या राष्ट्रीय हिताचे रक्षण करण्यासाठी धोरणात्मक पाऊल उचलत आहे.
सध्या अशी माहिती समोर येत आहे की, या महत्त्वाच्या दौऱ्यामुळे पाकिस्तानचा इतका तिळपापड (अतिशय संताप) झाला आहे की, पाकिस्तानी सैन्याने काल रात्री अफगाणिस्तानची राजधानी काबूल येथे एअर स्ट्राईक (हवाई हल्ला) केला आहे.
जर पाकिस्तान इतका संतापला असेल, तर या एका गोष्टीवरूनच हा दौरा किती महत्त्वपूर्ण आहे, हे स्पष्टपणे लक्षात येते..
जय हिंद!🇮🇳
– जयसिंग मोहन 🚩