भारतमाता: त्वं हि दुर्गा दशप्रहरणधारिणी.
भारतीय संस्कृतीत पृथ्वीला ‘भूमाता’ म्हटले गेले आहे. अथर्ववेदात “माता भूमिः पुत्रोऽहम् पृथिव्याः” (पृथ्वी ही माझी माता आहे आणि मी तिचा पुत्र आहे) असे म्हटले आहे. याच आपल्या मुलभूत विचारांमुळे ‘भारत’ हा आपल्यासाठी केवळ भूमीचा तुकडा नाही, तर आपण त्याला एका आईचे रूप दिले आहे. जसे आपली आई आपल्यावर प्रेम करते, आपले पालनपोषण करते, त्याचप्रमाणे ही भारतमाता आपल्या देशाची भूमी, नद्या, डोंगर आणि इथल्या लोकांना सांभाळते. या आपल्या श्रद्धेमुळे आपल्या देशावर प्रेम करणं हे फक्त एक कर्तव्य राहत नाही, तर ते आपल्या आईवर प्रेम करण्यासारखं पवित्र होतं. या भावनेमुळेच ‘मातृप्रेम’ आणि ‘राष्ट्रप्रेम’ दोन्ही एकसारखे वाटू लागतात.
बंकिमचंद्र आणि ‘वंदे मातरम्’
‘भारतमाता’ या संकल्पनेला साहित्यिक आणि वैचारिक अधिष्ठान देण्याचे श्रेय प्रामुख्याने बंकिमचंद्र चटर्जी यांना जाते. त्यांनी १८७० च्या दशकात ‘वंदे मातरम्’ हे काव्य लिहिले, जे पुढे त्यांच्या १८८२ साली प्रकाशित झालेल्या ‘आनंदमठ’ या राजकीय कादंबरीत समाविष्ट करण्यात आले. या काव्यात बंकिमचंद्रांनी मातृभूमीचे वर्णन केवळ एक भूमी म्हणून न करता, तिला ‘दुर्गा, दशप्रहरणधारिणी’, ‘कमला, कमलदल विहारिणी’ आणि ‘वाणी, विद्यादायिनी’ या प्रकारे संबोधलेले आहे. हे गीत केवळ राष्ट्राची स्तुती नसून, मातृभूमीला साक्षात देवीच्या रूपात पूजणारे एक शक्तिशाली स्तोत्र आहे.
‘आनंदमठ’ ही कादंबरी १७७३ साली बंगालमध्ये झालेल्या ‘संन्याशांच्या बंडा’च्या ऐतिहासिक घटनेवर आधारित आहे. या कादंबरीत देशभक्त संन्यासी ‘वंदे मातरम्’चा जयघोष करत, भारतमातेच्या स्वातंत्र्यासाठी आपले सर्वस्व अर्पण करताना दाखविले आहेत. या संन्याशांनी स्वतःला भारतमातेचे ‘संतान’ (अपत्य) म्हणून मानले. बंकिमचंद्रांनी यातून एक अत्यंत प्रभावी रूपक (metaphor) तयार केले: भारतमाता ही परकीय जुलुमात अडकलेली ‘आई’ आहे आणि तिचे ‘संतान’ म्हणून भारतीयांनी तिच्या स्वातंत्र्यासाठी ‘बंड’ करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे. हा साहित्यिक आविष्कार नंतरच्या स्वातंत्र्य चळवळीतील अनेक क्रांतिकारकांसाठी एक वैचारिक प्रेरणा बनला. स्वातंत्र्यलढ्याला एक ऐतिहासिक आणि नैतिक अधिष्ठान देऊन, बंकिमचंद्रांनी ‘भारतमाता’ या कल्पनेला राष्ट्रीय चेतनेचे केंद्र बनवले.
चित्रकारांचे योगदान
१९०५ मध्ये अबनिंद्रनाथ टागोर यांनी काढलेल्या ‘भारतमाता’ या चित्राने भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीला एक नवीन दिशा दिली. हे चित्र केवळ एक कलाकृती नसून, ते राष्ट्रप्रेमाचे आणि स्वदेशी चळवळीचे एक शक्तिशाली प्रतीक बनले.
चित्राचे सविस्तर वर्णन आणि त्याचे महत्त्व
या चित्रात भारतमातेला एका साध्वीच्या रूपात (संन्यासिनीसारखे) दाखवण्यात आले आहे. तिच्या चेहऱ्यावर शांतता आणि दैवी भाव दिसतात. तिच्या शरीरावर भगव्या रंगाचे वस्त्र आहे, जे त्याग, बलिदान आणि अध्यात्म यांचे प्रतीक आहे.
चित्रात भारतमातेच्या चार हातांमध्ये चार वेगवेगळ्या वस्तू आहेत. या प्रत्येक वस्तूचा एक खास अर्थ आहे:
1. श्वेत वस्त्र: हे उत्पादन आणि उद्योजकतेचे प्रतिक आहे.
2. पुस्तक: हे ज्ञानाचे प्रतीक आहे.
3. धान्याची लोंबी: ही अन्न आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे.
4. जपमाळ: ही भारताच्या अध्यात्मिक स्व-भावाचे प्रतीक आहे.
हे चित्र १९०५ च्या बंगाल फाळणीच्या वेळी आणि त्यानंतर सुरू झालेल्या स्वदेशी चळवळीत खूप लोकप्रिय झाले. बंगाल फाळणीमुळे देशभरात ब्रिटिश राजवटीविरोधात असंतोष वाढत होता. अशा वेळी, अबनींद्रनाथ टागोर यांनी काढलेल्या या चित्राने लोकांच्या मनात एकता आणि राष्ट्रीय अस्मितेची भावना जागृत केली.
हे चित्र पाहून लोकांना जाणवले की, भारतमाता ही फक्त एक भौगोलिक भूमी नाही, तर ती एक सजीव आई आहे, जी आपल्याला ज्ञान, अन्न, वस्त्र आणि अध्यात्मिक मार्गदर्शन देते. यामुळे स्वातंत्र्य सैनिकांना आणि सामान्य लोकांना देशासाठी एकत्र येण्याची आणि लढण्याची प्रेरणा मिळाली.
१९०५ मध्ये जेव्हा ब्रिटिश सरकारने बंगालची फाळणी करण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा त्याला जोरदार विरोध झाला. याच फाळणीविरोधी आंदोलनाचा आणि स्वदेशी चळवळीचा भाग म्हणून अबनींद्रनाथ टागोर यांनी हे चित्र काढले होते.
हे चित्र मुळात बंगालच्या एकतेचे प्रतीक होते. बंगालच्या लोकांनी एकत्र येऊन फाळणीला विरोध करावा, अशी भावना त्यामागे होती.
चित्रातील ‘बंग माता’ हे दुःख, त्याग आणि देशाच्या संरक्षणासाठी उभे राहण्याचे प्रतीक मानले गेले.
पण या चित्रातील भावना इतकी प्रभावी आणि शक्तिशाली होती की, ती केवळ बंगालपुरती मर्यादित राहिली नाही. स्वदेशी चळवळ लवकरच देशभर पसरली आणि हे चित्र संपूर्ण भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रतीक बनले. त्यामुळे, जे चित्र सुरुवातीला बंगालच्या लोकांनी आपली ‘बंग माता’ मानले होते, ते कालांतराने सर्व भारतीयांनी आपली ‘भारत माता’ म्हणून स्वीकारले. या बदलामुळे हे चित्र एका प्रदेशाच्या अस्मितेतून बाहेर पडून संपूर्ण राष्ट्राला एकत्र आणणारे एक शक्तिशाली चिन्ह बनले.
पंडित श्रीपाद दामोदर सातवळेकर यांनी काढलेलं चित्रही प्रसिद्ध आहे. त्यांनी भारतमातेला एका बाळासोबत दाखवलं आहे, ज्यामुळे ती खऱ्या आईसारखी दिसते. या चित्रात त्यांच्या साडीचा भाग भारताचा नकाशासारखा दिसतो. त्यांच्या पायाजवळ दिसणारं पाणी हिंदी महासागराचं प्रतीक आहे. जवळच असलेला दगड श्रीलंकेसारखा दिसतो.
दुर्गामाता व महिषासुर वध
‘देवी भागवता’ मध्ये वर्णन केल्यानुसार, महिषासुर नावाच्या शक्तिशाली असुराने ब्रह्मदेवाकडून वरदान मिळवले होते की त्याचा वध कोणत्याही देव, दानव किंवा मानवाकडून होणार नाही. या वरदानाच्या बळावर उन्मत्त झालेल्या महिषासुराने देवलोकावर आक्रमण करून इंद्रासह सर्व देवांचा पराभव केला. देव हतबल झाल्यावर त्यांनी विष्णू, शंकर आणि ब्रह्मदेवाकडे धाव घेतली. महिषासुराचा वध करण्यासाठी, सर्व देवांनी आपल्या तेजाचे एकत्रीकरण करून त्यातून सर्वगुणसंपन्न आणि शस्त्रधारी दुर्गा देवीची निर्मिती केली. या देवीने महिषासुराशी नऊ दिवस घनघोर युद्ध केले आणि शेवटी त्याचा वध करून ‘महिषासुरमर्दिनी’ (महिषासुराचा वध करणारी) हे नाव धारण केले.
दुर्गा माता – महिषासुर कथेचे रूपक
महिषासुराचा वध करण्यासाठी सर्व देव (ब्रह्मा, विष्णू, महेश आणि इतर) एकत्र येतात आणि त्यांच्या एकत्रित शक्तीतून देवीची निर्मिती होते, जी कोणत्याही एका देवाच्या शक्तीपेक्षा श्रेष्ठ आहे. याचप्रकारे, भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात विविध पंथ, जात, प्रांत आणि विचारधारांचे लोक एकत्र आले. त्यांच्या एकत्रित शक्तीतूनच ‘भारतमाता’ मुक्त झाली. . दुर्गा-महिषासुर कथा हे सांगते की, कोणताही एक गट किंवा व्यक्ती नव्हे, तर सर्व चांगल्या शक्ती/ सज्जन शक्तींचा समन्वयच असुरी शक्तींचा पराभव करू शकतो आणि अपेक्षित परिवर्तन आणू शकतो.
स्वामी विवेकानंद आणि भारतमाता
स्वामी विवेकानंद यांनी ‘भारतमाता’ या संकल्पनेला एका नव्या उंचीवर नेले. १८९७ साली मद्रासमध्ये (सध्याचे चेन्नई) दिलेल्या एका भाषणात त्यांनी भारतीयांना आवाहन केले की, “आगामी ५० वर्षांसाठी ही जननी जन्मभूमी भारतमाताच एकमेव आराध्य देवी मानली जावी”. पारतंत्र्यात असलेल्या राष्ट्रासाठी, मुक्ती हेच सर्वात मोठे पुण्यकार्य आहे. त्यामुळे, वैयक्तिक मुक्तीसाठी केली जाणारी पारंपरिक पूजा बाजूला ठेवून, देशाच्या मुक्तीसाठी सर्व शक्ती एकत्रित करणे हाच खरा ‘धर्म’ आहे. त्यांच्या या विचारांनी राष्ट्रासाठी केलेल्या त्यागाला आणि बलिदानाला एक धार्मिक पावित्र्य दिले. विशेष म्हणजे, त्यांचे हे आवाहन १८९७ मध्ये केले गेले आणि बरोबर ५० वर्षांनंतर, १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळाले, ज्यामुळे त्यांच्या विचारांना एक दैवी आणि भविष्यवेधक महत्त्व प्राप्त झाले.
भगिनी निवेदिता आणि कलात्मक आविष्कार
स्वामी विवेकानंदांची शिष्या असलेल्या भगिनी निवेदिता यांनी ‘भारतमाता’ या संकल्पनेला दृश्यात्मक रूप देण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यांनी १९०५ मध्ये अबनींद्रनाथ टागोर यांनी काढलेल्या ‘भारतमाता’ या चित्राला प्रेरणा दिली आणि त्याचे महत्त्व ओळखले. हे चित्र मूलतः ‘बंगा माता’ म्हणून संकल्पित केले होते, परंतु निवेदिता यांनी त्याला ‘भारतमाता’ या अखिल भारतीय प्रतीकात रूपांतरित केले. या चित्रात भारतमातेला भगवे वस्त्र परिधान केलेल्या, चार भुजाधारी हिंदू देवीच्या रूपात दर्शवले आहे. तिच्या हातात ज्ञान, अन्न, वस्त्र आणि दीक्षा यांची प्रतीके आहेत.
निवेदिता यांनी या चित्राचे महत्त्व ओळखून, त्याचे देशभरातील आंदोलनांमध्ये पोस्टर आणि बॅनरवर मोठ्या प्रमाणात पुनर्मुद्रण करण्यास मदत केली. त्यांनी ‘बंगा माता’ प्रतीकाला ‘भारतमाता’ या राष्ट्रीय प्रतीकामध्ये रूपांतरित करण्याची दूरदृष्टी दाखवली. त्यांनी अमूर्त विचारांना मूर्त रूप देऊन, ते सामान्य लोकांपर्यंत प्रभावीपणे पोहोचवले, ज्यामुळे स्वातंत्र्य चळवळीला एक शक्तिशाली दृश्यात्मक ओळख मिळाली.
योगी अरविंद आणि आध्यात्मिक राष्ट्रवाद
योगी अरविंदांनी ‘आध्यात्मिक राष्ट्रवाद’ ही संकल्पना मांडली. त्यांच्या मते, भारत हा केवळ एक भौगोलिक भूभाग नसून, एक सजीव, आध्यात्मिक सत्ता आहे. त्यांनी राष्ट्रीयत्व आणि सनातन धर्म यांना समानार्थी मानले. अरविंदांनी ‘वंदे मातरम्’मधील ‘दुर्गा’ या शब्दाला भारतमातेचेच एक रूप मानले आणि स्पष्ट केले की, भारतीय संकल्पनेत हिंदू देवी-देवतांचा उल्लेख असणे अपरिहार्य आहे. अरविंदांनी स्वातंत्र्यलढ्याला एक पवित्र ‘योग’ मानले. त्यांच्या मते, भारताची मुक्ती ही केवळ राजकीय मुक्ती नसून, संपूर्ण मानवतेच्या आध्यात्मिक उत्थानासाठी आवश्यक आहे. ही दृष्टी राष्ट्रवादाला एका उच्च नैतिक आणि वैश्विक स्तरावर घेऊन जाते. त्यांच्यासाठी भारतमाता ही निव्वळ एक प्रतीक नाही, तर ती एक ‘अध्यात्मिक सत्ता’ आहे, आणि तिचे रक्षण करणे हे देशभक्तीचे एक सर्वोच्च रूप आहे.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ आणि भारतमाता
विवेकानंद आणि अरविंदांसारख्या विचारवंतांनी ‘भारतमाता’ ही संकल्पना वैचारिक पातळीवर मांडली, तर राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने ती आपल्या दैनंदिन जीवनाचा आणि संघटनेचा अविभाज्य भाग बनवली. ‘भारत माता की जय’ हा घोष संघ प्रार्थनेचाच भाग आहे. संघाच्या प्रार्थनेत भारतमातेचे वंदन केले जाते. या प्रार्थनेद्वारे, स्वयंसेवक स्वतःला ‘भारतमातेच्या कार्यासाठी’ समर्पित करण्याची शपथ घेतात ‘भारत माता की जय’ हा घोष या विचारांचा एकप्रकारे केंद्रबिंदू आहे.
संघाने ही घोषणा लोकांच्या मानसिकतेत आणि सवयींमध्ये अधिक खोलवर रुजवली.
विविध ठिकाणी उभारली गेलेली भारतमाता मंदिर
भारत माता मंदिर, वाराणसी
‘भारतमाता’ संकल्पनेची सर्वात मूर्त आणि अद्वितीय अभिव्यक्ती म्हणजे वाराणसीतील भारत माता मंदिर. हे मंदिर १९३६ मध्ये स्वातंत्र्यसेनानी बाबू शिव प्रसाद गुप्त यांनी बांधले आणि महात्मा गांधींनी त्याचे उद्घाटन केले. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे इथे कोणत्याही देवी-देवतेची मूर्ती नाही. मंदिराच्या गर्भगृहात अखंड भारताचा एक प्रचंड, संगमरवरी नकाशा (map) आहे, त्या लाच पूज्य मानले जाते. हा नकाशा पूर्व-पश्चिम ३२ फूट २ इंच आणि उत्तर-दक्षिण ३० फूट २ इंच एवढा विशाल आहे, जो ७६२ संगमरवरी तुकड्यांपासून तयार केला आहे. यामध्ये हिमालय आणि इतर ४५० पर्वत तसेच ८०० हून अधिक नद्यांचे चित्रण केले आहे.
हरिद्वारचे भारतमाता मंदिर.
हरिद्वारमध्ये गंगेच्या काठी असलेले हे मंदिर आठ मजली आहे. प्रत्येक मजल्यावर वेगवेगळे संत, महापुरुष आणि ऐतिहासिक व्यक्तींचे दर्शन घडवले जाते. या मंदिराचे उद्घाटन 1983 मध्ये इंदिरा गांधी यांनी केले.
देवगिरी किल्ला
छत्रपती संभाजीनगरजवळील देवगिरी किल्ल्यावर भारतमाता मंदिर उभारलेले आहे. स्वातंत्र्य दिन आणि प्रजासत्ताक दिनाला येथे विशेष कार्यक्रम होतात. किल्ल्याच्या ऐतिहासिक महत्त्वाबरोबरच राष्ट्रभक्तीची जाणीव या मंदिरातून होते.
‘भारतमाता’ ही संकल्पना केवळ एका प्रतिमेपुरती मर्यादित नसून, ती भारतीय राष्ट्रवादाच्या वैचारिक आणि भावनिक प्रवासाचे एक महत्त्वपूर्ण प्रतीक आहे. बंकिमचंद्रांच्या साहित्यिक रूपकातून सुरू झालेला हा प्रवास विवेकानंद आणि अरविंदांसारख्या विचारवंतांनी तिला आध्यात्मिक आणि तात्त्विक अधिष्ठान देऊन पुढे नेला. भगिनी निवेदितांसारख्या व्यक्तिमत्त्वांनी तिला दृश्यात्मक रूप दिले आणि राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघासारख्या संघटनांनी तिला संस्थात्मक स्वरूप दिले.
ही संकल्पना आजही भारतीय राजकारण आणि सामाजिक जीवनात अत्यंत महत्त्वाची आहे. ती केवळ स्वातंत्र्यलढ्याचे प्रतीक नसून, राष्ट्रीय अस्मिता, शौर्य आणि एकतेचे एक चिरंतन प्रतीक म्हणून पाहिली जाते. तथापि, ही प्रतिमा एकाच वेळी राष्ट्रीय एकात्मतेचे आणि समर्पणाचे प्रतीक म्हणून प्रेरित करते.