उत्तराखंडची चारधाम यात्रा – आध्यात्मिक, ऐतिहासिक आणि भौगोलिक महात्म्य.
उत्तराखंडमधील ‘चारधाम’ यात्रा ही केवळ एका भौगोलिक प्रदेशातील प्रवास नसून ती भारतीय संस्कृती, अध्यात्म आणि इतिहासाचा एक सखोल संगम आहे. ‘देवभूमी’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या भूमीचे वर्णन “पुण्यभूमी भारत, चैतन्य भूमी भारत” असे यथार्थपणे केले जाते. हिमालयाच्या उत्तुंग रांगांमध्ये वसलेली ही चार तीर्थक्षेत्रे—यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ आणि बद्रीनाथ—भारताचा आत्मा मानली जातात. निसर्गाच्या उदारहस्ते लाभलेल्या वरदानासह, येथील खडतर प्रवास, पौराणिक कथा आणि ऐतिहासिक वास्तू पर्यटकांना आणि भाविकांना एका वेगळ्याच विश्वात घेऊन जातात.
चारधाम यात्रेची संकल्पना आणि त्याचे महत्त्व प्रस्थापित करण्यामागे आठव्या शतकातील महान तत्वज्ञ आणि धर्मगुरू आदि शंकराचार्य यांचा मोलाचा वाटा आहे. ज्या काळात बौद्ध आणि जैन धर्माचा प्रसार वाढत होता, त्या काळात हिंदू धर्माचे पुनरुज्जीवन आणि एकत्रीकरण करण्यासाठी त्यांनी भारताच्या चार दिशांना चार मुख्य धामे निश्चित केली. मूळ चार धाम संकल्पनेत बद्रीनाथ (उत्तर), द्वारका (पश्चिम), पुरी (पूर्व) आणि रामेश्वरम (दक्षिण) यांचा समावेश होतो. तथापि, उत्तराखंडमधील यमुनोत्री, गंगोत्री, केदारनाथ आणि बद्रीनाथ या चार क्षेत्रांना ‘छोटा चारधाम’ असे संबोधले जाते. हे सर्किट विशेषतः हिमालयातील आध्यात्मिक ऊर्जेचे केंद्र मानले जाते. आदि शंकराचार्यांनी या स्थानांना हिंदू उपासनेची प्रमुख केंद्रे म्हणून ओळख दिली आणि विविध परंपरांमध्ये एकता निर्माण केली.प्रत्येक धाम एका विशिष्ट युगाचे प्रतिनिधित्व करते, जे खालील तक्त्यावरून स्पष्ट होते:उत्तराखंडातील बदीनाथधाम. सत्ययुगातील भगवान विष्णूंचे अधिष्ठान आहे. तमिलनाडुमधील रामेश्वरम येथे त्रेतायुगातील भगवान शिवाचे अधिष्ठान आहे.गुजरातेतील द्वारका. याठिकाणी द्वापारयुगातील कृष्णाचे अधिष्ठान असलेले ठिकाण आणि ओडीसातील जगन्नाथपुरी म्हणजे कलीयुगातील भगवान जगन्नाथाचे अधिष्ठान असलेले स्थान आहे. ही धार्मिकक्षेत्रे कालचक्राच्या प्रवासाचे प्रतीक मानले जातात. या चार क्षेत्रांची यात्रा केल्याने व्यक्तीला जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्ती मिळते अशी सनातन धर्मात मान्यता आहे. चारधाम यात्रेची पारंपरिक सुरुवात हरिद्वार किंवा ऋषिकेशपासून होते. हरिद्वार म्हणजे ‘हरिचे द्वार’ (विष्णूकडे जाण्याचा मार्ग). गंगेच्या काठावर वसलेले हे शहर भाविकांना यात्रेसाठी साकडे घालण्याचे मुख्य ठिकाण आहे. प्राचीन काळी येथील रस्ते कच्चे आणि दुर्गम असल्यामुळे यात्रेकरू परत येतीलच याची खात्री नसे, म्हणून ते विष्णूच्या दारी नतमस्तक होऊन यात्रेला सुरुवात करत असत. हरिद्वारमधील ‘हर की पौडी’ हा सर्वात पवित्र घाट मानला जातो. असे मानले जाते की भगवान विष्णूचे पाऊल येथे उमटले आहे. येथील ‘ब्रह्मकुंड’ परिसरात दररोज संध्याकाळी होणारी गंगा आरती हा एक विलोभनीय सोहळा असतो. १९१६ मध्ये पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी या परंपरेचे पुनरुज्जीवन केले होते. गंगेच्या पात्रात सोडलेले हजारो पणत्यांचे द्रोण आणि मंत्रोच्चाराने भारलेले वातावरण भाविकांच्या मनात आध्यात्मिक ऊर्जा निर्माण करते. ऐतिहासिकदृष्ट्या, पहिल्या शतकात राजा विक्रमादित्य याने आपला भाऊ भर्थरी याच्या स्मृतीप्रित्यर्थ या घाटाची बांधणी केली होती. आजही भाविक आपल्या आप्तांच्या आत्म्यास सद्गती लाभावी म्हणून गंगा मैयाला फुले आणि वात अर्पण करतात.
यमुनोत्री धाम: कठीण प्रवासाचा पहिला टप्पा – परंपरेनुसार, चारधाम यात्रा घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने म्हणजेच यमुनोत्रीपासून सुरू होऊन बद्रीनाथला संपते. यमुनोत्री हे यमुना नदीचे उगमस्थान असून ते समुद्रसपाटीपासून ३,२९३ मीटर उंचीवर आहे. यमुना ही सूर्यदेवाची कन्या आणि मृत्यूचा देव यमराज याची बहीण मानली जाते. अशी मान्यता आहे की, ज्याप्रमाणे सूर्य प्रखर असतो, त्याप्रमाणे यमुनेचे तेजही अधिक होते. यमराजाने यमुनेला वर दिला होता की, जो कोणी या नदीत स्नान करेल, त्याला यमलोकाची धास्ती राहणार नाही आणि तो मोक्षास पात्र ठरेल. जानकी चट्टी ते यमुनोत्री: खडतर प्रवास यमुनोत्रीला जाण्यासाठी जानकी चट्टी हे शेवटचे वाहनतळ आहे. येथून सुमारे ५ ते ६ किलोमीटरचा उभा चढाव पार करावा लागतो. हा प्रवास पायी, घोड्यावरून किंवा डोलीतून (पालखी) केला जातो. प्रवासात उंच पर्वत आणि खोल दरी यांचे दर्शन घडते, जे एका बाजूला निसर्गसौंदर्य तर दुसऱ्या बाजूला भीतीची जाणीव करून देते. यमुनोत्रीमधील मुख्य आकर्षणे आणि वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
येथील सुर्यकुंड हे नैसर्गिक उष्ण पाण्याचे कुंड प्रसिद्ध आहे. इथे प्रसाद म्हणून तांदूळ शिजवले जातात. त्याचा भात प्रसादाच्या स्वरुपात घरी नेला जातो. यमुनोत्री मंदिराबाहेर दिव्य शीला आहे. त्याचे पूजन केले जाते. या प्रवासात ऑक्सिजनची कमतरता आणि अचानक बदलणारे हवामान ही मोठी आव्हाने असतात. जानकी चट्टी येथील हॉटेल्सचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे मजले जमिनीच्या खाली बांधलेले असतात, जे पहाडी प्रदेशातील स्थापत्यशास्त्राचा एक नमुना आहे.
गंगोत्री धाम- स्वर्गीय गंगेचे पृथ्वीवरील अवतरण: यमुनोत्रीनंतर यात्रेचा पुढचा टप्पा म्हणजे गंगोत्री. १०,३०० फूट उंचीवर वसलेले हे धाम गंगेच्या उगमस्थानाचे प्रतीक आहे. प्रत्यक्षात गंगेचा उगम १८ किलोमीटर दूर ‘गोमुख’ येथे होतो, परंतु भाविकांसाठी गंगोत्री मंदिर हे मुख्य केंद्र आहे. पौराणिक कथेनुसार, सूर्यवंशातील राजा भगीरथाने आपल्या पूर्वजांच्या आत्म्यांना मुक्ती देण्यासाठी भगवान शिवाची कठोर तपस्या केली. त्याच्या तपस्येला प्रसन्न होऊन गंगा माता पृथ्वीवर येण्यास तयार झाली, परंतु तिचा वेग इतका होता की पृथ्वी ती सहन करू शकली नसती. म्हणून भगवान शिवाने गंगेला आपल्या जटांमध्ये सामावून घेतले आणि नंतर हळूहळू पृथ्वीवर सोडले. ज्या शिळेवर बसून भगीरथाने तप केले, ती ‘भगीरथ शिला’ आजही मंदिर परिसरात पाहायला मिळते.
गंगोत्री मंदिराचे बांधकाम १८ व्या शतकात अमरसिंग थापा याने केले होते. पांढऱ्या शुभ्र दगडांनी बनलेले हे मंदिर अतिशय भव्य आणि शांत वाटते. मंदिरात गंगा, यमुना आणि सरस्वती यांच्या सोन्याचे मुखवटे असलेल्या मूर्ती स्थापित आहेत. गंगोत्रीच्या मार्गावर ‘हर्षिल’ नावाचे एक निसर्गरम्य गाव लागते, ज्याला उत्तराखंडचे ‘मिनी स्वित्झर्लंड’ म्हटले जाते. हर्षिलचा इतिहास फ्रेडरिक ‘पहाडी’ विल्सन या इंग्रज सैनिकाशी जोडलेला आहे. १८४२ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यातून पळून आलेला हा सैनिक या दुर्गम भागात स्थायिक झाला आणि त्याने स्थानिक संस्कृतीशी स्वतःला जोडून घेतले. विल्सनने या खोऱ्यात काही महत्त्वाचे बदल घडवून आणले:
विल्सननेच या भागात सफरचंदाच्या बागा आणि राजमा पिकाची ओळख करून दिली, जे आज या भागातील मुख्य नगदी पीक आहे. त्याने देवदारच्या झाडांची तोड करून रेल्वे बांधकामासाठी ब्रिटिशांना लाकूड विकून मोठी संपत्ती कमावली. तो स्वतःची नाणी चालवत असे आणि स्थानिक लोक त्याला ‘हर्षिलचा राजा’ म्हणत असत. विल्सनच्या जंगलतोडीमुळे पर्यावरणाचे मोठे नुकसान झाले. चिपको आंदोलनाचे प्रणेते सुंदरलाल बहुगुणा यांनी गडवालमधील जंगलतोडीसाठी विल्सनला जबाबदार धरले होते. विल्सनचा वारसा आजही वादात आहे. असे म्हटले जाते की स्थानिक देवतेच्या पुजाऱ्याने त्याला जंगलांचा नाश केल्याबद्दल शाप दिला होता, ज्यामुळे त्याच्या पुढील पिढ्यांचे नाव संपुष्टात आले. तरीही, ‘हर्षिल ॲपल फेस्टिव्हल’ च्या माध्यमातून त्याचा कृषी वारसा आजही साजरा केला जातो. केदारनाथ धाम- आध्यात्मिक शक्ती आणि २०१३ चा महाप्रलय – केदारनाथ हे भगवान शंकराच्या १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी सर्वाधिक उंचीवर (११,७५५ फूट) असलेले धाम आहे. हे मंदिर मंदाकिनी नदीच्या काठावर वसलेले असून पांडवांशी याचा जवळचा संबंध आहे. कुरुक्षेत्राच्या युद्धानंतर आपल्या पापांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी पांडव शिवाला शोधत हिमालयात आले होते. १६ आणि १७ जून २०१३ रोजी उत्तराखंडमध्ये ढगफुटी होऊन भीषण जलप्रलय आला. चौराबाडी तलाव फुटल्यामुळे आलेल्या पाण्याचा प्रचंड ओघ केदारनाथ मंदिराच्या दिशेने येत होता. अशा संकटाच्या वेळी एक अवाढव्य शिळा (साधारण १२ फूट उंच आणि २० फूट रुंद) पाण्याच्या प्रवाहातून वाहत आली आणि मंदिराच्या अगदी मागे स्थिर झाली. या शिळेमुळे पुराच्या पाण्याचे दोन प्रवाह विभागले गेले आणि मुख्य मंदिराला कोणतीही मोठी इजा झाली नाही. या शिळेला ‘भीम शिला’ असे नाव देण्यात आले आहे. असे मानले जाते की भगवान शिवाने स्वतः या मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी ही शिळा पाठवली होती. या प्रलयात ६००० हून अधिक लोक दगावले, परंतु मंदिरात आश्रय घेतलेल्या ३०० ते ५०० भाविकांचे प्राण या भीमशिलेमुळे वाचले. केदारनाथ मंदिराची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
कत्युरी शैलीतील मजबूत दगडी बांधकाम, सिमेंटशिवाय इंटरलॉकिंग पद्धतहे स्थापत्य शैलीचा उत्कृष्ठ नमुना आहे. येथील स्वयंभू पाषाण लिंग त्रिकोणी आकाराचे आहे. येथी शिवाची पाच रूपे: केदारनाथ (कुबड), तुंगनाथ (बाहू), रुद्रनाथ (मुख), मध्यमहेश्वर (नाभी), कल्पेश्वर (जटा). हिवाळ्यात देवाचे पूजन उखीमठ येथील ओंकारेश्वर मंदिरात केले जाते. बद्रीनाथ धाम: विष्णूचे परम पवित्र निवासस्थान यात्रेचा अंतिम टप्पा म्हणजे बद्रीनाथ. अलकनंदा नदीच्या काठावर, नारायण आणि नील पर्वतांच्या मध्ये वसलेले हे मंदिर भगवान विष्णूच्या बद्रीनारायण रूपाला समर्पित आहे. आदि शंकराचार्यांनी या मंदिराची स्थापना केली होती. असे मानले जाते की भगवान विष्णूने येथे ‘नर-नारायण’ अवतारात तपस्या केली. त्यांच्या तपस्येच्या वेळी लक्ष्मी मातेने बोरीच्या (बद्री) झाडाचे रूप घेऊन त्यांच्यावर सावली धरली, म्हणून या स्थानाला ‘बद्रीनाथ’ म्हटले जाते. बद्रीनाथ मंदिराच्या खाली ‘तप्त कुंड’ नावाचे गरम पाण्याचे नैसर्गिक झरे आहेत. भाविक या कुंडात स्नान करूनच मंदिरात दर्शनासाठी जातात.
माना गाव: सांस्कृतिक आणि पौराणिक केंद्र बद्रीनाथपासून ४ किमी अंतरावर असलेल्या ‘माना’ गावाला भारत-चीन सीमेवरील ‘पहिले भारतीय गाव’ म्हटले जाते. हे गाव सांस्कृतिकदृष्ट्या अत्यंत समृद्ध असून येथे भोटिया समुदायाचे वास्तव्य आहे. व्यास गुंफा: महर्षी वेद व्यास यांनी याच गुहेत बसून महाभारताची रचना केली होती असे मानले जाते. या गुहेच्या छताचा आकार पुस्तकाच्या पानांसारखा दिसतो. गणेश गुंफा: व्यासांनी सांगितलेले महाभारताचे श्लोक गणपतीने याच ठिकाणी लिहिले होते. भीम पूल: पांडव जेव्हा स्वर्गारोहणासाठी (स्वर्गारोहिणी) निघाले होते, तेव्हा सरस्वती नदी ओलांडण्यासाठी भीमाने एक अवाढव्य शिळा टाकून पूल तयार केला होता, जो आजही तेथे पाहायला मिळतो. सरस्वती उगम: सरस्वती नदी येथेच जमिनीतून प्रकट होते आणि थोड्या अंतरावर अलकनंदेला मिळते.
चारधाम यात्रेचा प्रवास अत्यंत कठीण डोंगराळ भागातून होतो. उत्तराखंडमधील चमोली, रुद्रप्रयाग आणि उत्तरकाशी जिल्ह्यांत ही तीर्थक्षेत्रे पसरलेली आहेत. प्रवासात ‘टिहरी धरण’ सारखी आधुनिक अभियांत्रिकीची स्थळे आणि ‘देवप्रयाग’ (अलकनंदा आणि भागीरथीचा संगम) सारखी नैसर्गिक संगम स्थाने पाहायला मिळतात.
आजच्या काळात ‘चारधाम महायोजना’ अंतर्गत १२,५०० कोटी रुपयांचे रस्ते रुंदीकरणाचे काम सुरू आहे, ज्यामुळे बाराही महिने यात्रा सुरक्षित करणे हा शासनाचा उद्देश आहे. हेलिकॉप्टर सेवांमुळे केदारनाथचा खडतर प्रवास आता सोपा झाला आहे, तरीही निसर्गाचा लहरीपणा हे सर्वात मोठे आव्हान आहे. ११,००० फुटांपेक्षा जास्त उंचीवर ऑक्सिजनची पातळी ९० टक्क्यांच्या खाली जाते, ज्यामुळे हृदयविकाराचा धोका वाढतो. पावसाळ्यात डोंगराचा भाग कोसळल्यामुळे रस्ते तासनतास बंद राहतात.
येथे सकाळी निरभ्र आकाश असते आणि दुपारी अचानक धो-धो पाऊस सुरू होऊ शकतो. चारधाम यात्रा ही केवळ हिंदू धर्मातील एक संस्कार असून ती मानवी जिद्द आणि निसर्गाप्रती असलेली श्रद्धा यांचे प्रतीक आहे. आदि शंकराचार्यांनी मांडलेली एकतेची संकल्पना आजही या तीर्थक्षेत्रांच्या माध्यमातून जिवंत आहे. २०१३ च्या प्रलयाने हिमालयाची संवेदनशीलता जगासमोर आणली, तरीही भीमशिलेसारख्या घटनांमुळे भाविकांची श्रद्धा अधिकच दृढ झाली आहे. या यात्रेचे यश हे केवळ धार्मिक पर्यटनावर अवलंबून नाही तर, तेथील स्थानिक भोटिया समुदायाचा विकास आणि सफरचंदासारख्या कृषी उद्योगांवरही आधारित आहे. निसर्गाचा आदर राखून आणि आध्यात्मिक शिस्त पाळून केलेली ही यात्रा खऱ्या अर्थाने आत्मिक शांती देणारी ठरते. भविष्यात पर्यटनाचे स्वरूप बदलले तरी हिमालयातील या चार धामांचे आध्यात्मिक तेज आणि त्यांचे भारतीय मनातील स्थान अढळ राहील हे सत्य आहे.
चारधाम यात्रेचा प्रवास संपतो. पण ती संपत नाही. कारण ती आपल्या मनात चालूच राहते, आठवणींमध्ये, विचारांमध्ये, श्रद्धेमध्ये रुंजी घालत राहते..या यात्रेने एक गोष्ट शिकवली. देव हा केवळ मंदिरात नाही, तो प्रत्येक अनुभवात आहे, प्रत्येक क्षणात आहे. हिमालयाच्या त्या थंड वाऱ्याने, गंगेच्या त्या प्रवाहाने, केदारनाथाच्या त्या दर्शनाने आणि सहप्रवाशांच्या त्या सहवासाने, जीवनाला एक नवीन दृष्टी दिली. कदाचित पुन्हा हा योग येईल, कदाचित नाही. पण एक गोष्ट नक्की. ही यात्रा आयुष्यभर सोबत राहणार आहे.
“हर हर गंगे…
जय बाबा केदारनाथ…
जय बद्रीविशाल…!”
श्रीकांत भास्कर तिजारे
९४२३३८३९६६