महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक जडणघडणीत वारकरी संप्रदायाचे योगदान अद्वितीय राहिले आहे. मध्ययुगीन काळात भारतीय समाज जेव्हा वर्णव्यवस्था, कर्मकांड, अंधश्रद्धा आणि जातीभेदाच्या भिंतींत अडकला होता, अशा कालखंडात वारकरी संप्रदायाने समता, बंधुता आणि सामाजिक समरसतेचा एक जिवंत आणि शाश्वत आविष्कार घडवला. वारकरी संप्रदायाचे मुख्य आराध्य दैवत पंढरपूरचा श्रीविठ्ठल (विठोबा) आहे. विठ्ठलाची संकल्पना ही अत्यंत लवचिक, प्रेमळ आणि सर्वसमावेशक आहे; तो कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा असलेला असा देव आहे, जो कोणत्याही कर्मकांडाशिवाय, केवळ शुद्ध भक्तीने भक्ताला कवेत घेतो. वारकरी संप्रदायात प्रवेश करण्यासाठी किंवा हरीचा भक्त होण्यासाठी जन्माची, जातीची, लिंगाची अथवा आर्थिक परिस्थितीची कोणतीही अट नसते. सर्व वारकरी हे एकाच विठ्ठलाची लेकरे आहेत, या भावनेमुळे तिथे केवळ ‘हरिभक्त’ हीच एकमेव ओळख शिल्लक राहते. दरवर्षी आषाढ महिन्यात निघणारी आषाढी वारी ही या सामाजिक समरसतेची सर्वात मोठी जिवंत प्रयोगशाळा आहे. शेकडो किलोमीटरचे अंतर पायी पार करणारे लाखो वारकरी जेव्हा एकमेकांना भेटतात, तेव्हा ते एकमेकांच्या पाया पडतात. या ‘पाया पडण्याच्या’ विधीमध्ये स्वतःचा अहंकार आणि समोरील व्यक्तीची सामाजिक जात किंवा वर्ग पूर्णपणे विरघळून जातो. हा संशोधन अहवाल वारकरी संप्रदायातील सामाजिक समरसतेचा तात्विक पाया, संतांच्या अभंगांतील समतावादी संदेश, वारीचे प्रत्यक्ष सामाजिक स्वरूप आणि आधुनिक काळातील त्याची प्रासंगिकता यांचा सखोल आणि विश्लेषणात्मक वेध घेतो.

संतांचे वाङ्मय आणि अभंगांतील सामाजिक समरसता

महाराष्ट्रातील भक्ती चळवळीचे नेतृत्व कोणत्याही एका विशिष्ट उच्चवर्णीय वर्गाकडे नव्हते, तर ते समाजातील विविध जातींमधून आलेल्या संत-कवींच्या हाती होते. या संतांनी आपल्या अभंगांतून तत्कालीन विषमतेवर अत्यंत तीव्र शब्दांत भाष्य केले आणि विठ्ठलभक्तीच्या दरबारात सर्वांना समान अधिकार कसा आहे, हे दाखवून दिले.

अ. संत ज्ञानेश्वर महाराज (१२७५-१२९६)

वारकरी संप्रदायाचा पाया रचणारे संत ज्ञानेश्वर यांनी ‘ज्ञानेश्वरी’ ग्रंथाच्या माध्यमातून संस्कृत भाषेची मक्तेदारी मोडीत काढली. त्यांनी परमेश्वराच्या भक्तीत जात, वर्ण किंवा कुळ या गोष्टी कशा गौण आहेत, हे स्पष्ट करताना सांगितले:

“कुलजातीवर्ण हे अवघेचि अकारण। विठ्ठलाचे नाम घेता क्षणभरी॥”

या अभंगातून ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करतात की, एकदा का विठ्ठलाच्या नामाचा उच्चार केला, की माणसाची जात आणि कुळ निरर्थक ठरते. परमेश्वराच्या दारात केवळ माणसाचा भाव महत्त्वाचा असतो, त्याचे बाह्य सामाजिक स्थान नाही.

ब. जगद्गुरू संत तुकाराम महाराज (१६०८-१६५०)

संत तुकाराम महाराजांनी आपल्या अभंगांतून दांभिक समाजव्यवस्थेवर आणि उच्च-नीचतेच्या खोट्या कल्पनांवर थेट हल्ला चढवला. विठोबाच्या दरबारात विषमतेला अजिबात स्थान नाही, हे सांगताना ते म्हणतात: “यात्रे विठोबाच्या चरणी। नाही जात पात विचारणी॥”

“कळिकाळासी नाही येथे थारा। अवघा हरीचाच हा पसारा॥”

तुकोबांनी स्पष्ट केले की, हा संपूर्ण संसार हरीचाच पसारा असल्याने येथे श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ असा भेद करणे हेच मुळात पाप आहे. विठ्ठल हा सर्वांचा पिता आणि माऊली असल्याने त्याच्या मिठीत सर्वजण समान आहेत. क. संत सावता माळी (१२५०-१२९५)

संत सावता माळी यांनी शारीरिक कष्ट आणि दैनंदिन शेतीकामाचे उदात्तीकरण करत ‘कर्म हाच परमेश्वर’ हा सिद्धांत मांडला. विठ्ठलाला भेटण्यासाठी शेतकाम सोडण्याची गरज नाही, हे सांगताना त्यांनी गायले:

कांदा मुळा भाजी। अवघी विठाबाई माझी॥

लसूण मिरची कोथिंबिरी। अवघा झाला माझा हरी॥

सावता महाराजांच्या या रचनेने समाजातील कामगार आणि शेतकरी वर्गाला एक नवा आत्मसन्मान दिला. रोजच्या कामातच ईश्वर पाहण्याची ही दृष्टी सामाजिक समरसतेचा एक व्यावहारिक पाया ठरली.

ड. संत चोखामेळा (१४ वे शतक)

तत्कालीन काळात अस्पृश्य मानलेल्या गेलेल्या महार जातीतील संत चोखामेळा यांनी भोगलेल्या सामाजिक यातना आणि त्यांचा विठ्ठलाप्रती असलेला उत्कट भाव त्यांच्या अभंगांतून डोळ्यात पाणी आणतो. शरीराच्या बाह्य सौंदर्यापेक्षा अंतःकरणाची शुद्धता महत्त्वाची आहे, हे सांगताना त्यांनी उसाचे उदाहरण दिले:

ऊस डोंगा परी रस नोहे डोंगा। काय भुललासी वरलिया रंगा॥

चोखा चोखट चोखट भाव। विठ्ठल पायी ठेविला भाव॥

चोखोबा म्हणतात की, ऊस जरी बाहेरून वाकडा असला तरी त्यातील रस वाकडा नसतो, वाईट नसतो; त्याचप्रमाणे माणसाची जात किंवा बाह्य शरीर जरी समाजाच्या दृष्टीने हीन असले, तरी त्याचा आत्मा आणि भक्ती ही शुद्धच असते.

इ. संत जनाबाई (१२७०-१३५०)

दासी कुटुंबातील संत जनाबाईंनी रचलेले अभंग स्त्रीमुक्तीचा आणि समतेचा हुंकार आहेत. विठ्ठल हा केवळ देव नसून तो आपल्या घरातील कामात मदत करणारा सखा आहे, अशी अद्वैत कल्पना त्यांनी मांडली :

दळीता कांडिता। तुज गाईन अनंता॥

झाडलोट करी जनी। केर भरी चक्रपाणी॥

जनाबाईंचा हा अधिकार आणि भक्तीचा दर्जा दर्शवतो की, वारकरी संप्रदायाने स्त्रियांना केवळ भक्तीचाच अधिकार दिला नाही, तर त्यांना संतांच्या सर्वोच्च श्रेणीत स्थान दिले.

आषाढी वारी: सामाजिक समरसतेचा प्रत्यक्ष अनुभव

आषाढी वारी हा केवळ महाराष्ट्राचा सांस्कृतिक सोहळा नाही, तर ती मानवी एकतेची एक विराट दिंडी आहे. वारीच्या प्रवासात आणि पंढरपूरमध्ये कोणताही भेदभाव कसा नसतो, याचे विश्लेषण खालील मुद्द्यांच्या आधारे करता येते:

‘माउली’ संबोधन: वारीमध्ये प्रत्येक वारकरी एकमेकांना ‘माउली’ म्हणून हाक मारतो. हा शब्द कोणत्याही लिंग, जात किंवा वयाचा निर्देश करत नाही. एकाच वेळी तो स्त्री आणि पुरुष या दोन्ही लिंगांच्या पलीकडे जाऊन वात्सल्याची आणि आदराची भावना व्यक्त करतो, ज्यामुळे परस्पर नातेसंबंधांमध्ये कमालीची समता निर्माण होते.

सामूहिक भोजन आणि ‘काला’: वारीच्या वाटचालीत आणि मुक्कामाच्या ठिकाणी सर्व वारकरी एकाच पंगतीत जेवतात. ‘काला’ म्हणजे विविध वारकऱ्यांनी आपल्या घरातून आणलेले अन्न एकत्र मिसळून तयार केलेला महाप्रसाद. हा प्रसाद सर्वांना समान वाटला जातो, ज्यामुळे शतकानुशतके चालत आलेला अन्नव्यवहारातील जातीभेद क्षणात मोडीत निघतो.

सार्वजनिक सेवा (Seva) आणि निवारा: वारीच्या मार्गावर असणारी गावे वारकऱ्यांसाठी आपुलकीने आपले दरवाजे उघडी ठेवतात. येथे येणाऱ्या प्रत्येक वारकऱ्याला विठ्ठलाचे रूप मानून त्याची पावले धुणे, त्याला जेवू घालणे आणि विश्रांतीसाठी जागा देणे ही ‘सेवा’ मानली जाते. येथे आश्रय घेणाऱ्या वारकऱ्याची जात विचारली जात नाही.

पालखी सोहळा आणि शिस्तबद्ध दिंडी: वारीचे नियोजन अत्यंत लोकशाही आणि समतावादी आहे. प्रत्येक दिंडीमध्ये ध्वजधारक, वीणेकरी, टाळकरी आणि मृदंगवादक अशा सर्वांना त्यांच्या कलेनुसार आणि श्रद्धेनुसार समान संधी दिली जाते.

या दोन्ही प्रमुख पालख्यांच्या प्रवासाचे मार्ग आणि त्यांचे वैशिष्ट्यपूर्ण थांबे खालील तक्त्यामध्ये सविस्तर दाखवले आहेत:

वैज्ञानिक आणि समाजशास्त्रीय दृष्टिकोन

आधुनिक मानसशास्त्र आणि Contemplative Science नुसार, वारकरी संप्रदायातील ‘नामस्मरण’ आणि सामूहिक भजने ही मानवी मनावर अत्यंत सकारात्मक परिणाम करतात. दिनेश शांताराम अवटी (२०२६) यांच्या वैज्ञानिक शोधनिबंधानुसार, सामूहिक नामाच्या पुनरुच्चारणामुळे शरीरातील ‘कोर्टिसोल’ (Cortisol) या ताण निर्माण करणाऱ्या संप्रेरकामध्ये लक्षणीय घट होऊन सामाजिक बंधुता वाढीस लागते.

वारकरी संप्रदाय ही केवळ महाराष्ट्रातील एक जुनी आध्यात्मिक, सामाजिक न्याय, समता आणि समरसतेचे एक शाश्वत मॉडेल (Egalitarian Model) आहे. संतांनी आपल्या कार्यातून आणि साहित्यातून हे सिद्ध केले की, खरी समता ही बाहेरून कोणत्याही राजकीय कायद्याने किंवा क्रांतीने लादता येत नाही, तर ती मानवी अंतःकरणाच्या परिवर्तनातून आणि भक्तीच्या शुद्धतेतून जन्माला येते.

आजच्या २१ व्या शतकातील आधुनिक जगाला लागलेली मानसिक अशांतता, नैराश्य, जातीयवाद आणि धार्मिक कट्टरता यांसारख्या व्याधींवर वारकरी संप्रदायाचे ‘अद्वैत तत्त्वज्ञान’ आणि ‘वारीची जीवनशैली’ हाच एकमेव उतारा आहे. माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागावे, हीच संतांची शिकवण आजच्या आणि उद्याच्या जगासाठी अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे.