फसलेला डाव, मोडलेली समीकरणं.
यूएस-इस्त्रायल वि इराण युद्धाचा आज २५ वा दिवस! गेले २५ दिवस ह्या युद्धाच्या भौगोलिक केंद्रबिंदूत असुनही मी ह्या विषयावर अवाक्षरही लिहिलं नाही! बऱ्याच गोष्टी आजुबाजुला घडतांना, ड्रोन, फायटर जेट्स, मिसाईल्स, इंटरसेप्टर, वॉर्निंग सायरन्स ह्या सगळ्यांचे आवाज रोज ऐकतांना ही ह्या युद्धाबद्दल अवाक्षरही लिहिलं नाही, कटाक्षाने लिहिलं नाही. ज्यांना मी कुठे राहतो हे माहिती आहे, आणि ज्यांना माझ्याबद्दल काळजी, आपुलकी आहे त्यांनी फोन किंवा मेसेजेस वर चौकशी केली, त्यात देखील मी फारसे इनपुट्स शेयर केले नाही, करणारही नाही. ज्यांना मध्यपूर्व, इथली धार्मिक-राजकीय समीकरणं ह्याची प्रत्यक्ष माहिती नाही, भौगोलिक परिस्थितीची कुठलीही आकलन स्पष्टता नाही त्या लोकांना युद्ध आणि त्याच्या परिणामांबाबत चर्चा करतांना बघुन हसु यायचं. गेले २५ दिवस माझ्यासाठी आणि विशेषतः भारतात राहणाऱ्या माझ्या कुटुंबियांसाठी फार तणावपूर्ण होते, आहेत! भल्याभल्या स्ट्रॉंग पर्सनॅलिटीज ना ह्या तणावादरम्यान तुटतांना मी बघितलं, तणावादरम्यान हॉस्पिटलाईज होतांना बघितलं. हॉस्पिटलमध्ये आयसीयूमध्ये ऑपरेशन टेबलवर ऑपरेट होत असणाऱ्या मित्राला बघायला जातांना येणारे मिसाईल हल्ल्याचे अलर्टस फॉलो करायचे की मित्राचं आयुष्य बघायचं असा बाका प्रसंगही बघुन झाला. फेसबुकवर पेट्रोल, गॅस आणि ड्युटी फ्री मधील सोनं किंवा दारू ह्या खेरीज मध्यपूर्वेशी कुठलाच संबंध न येणाऱ्या फेसबुकीय मित्रयादीतील काही मित्रांच्या “कशाला लोकं मरायला गेलीत तिकडे आपला देश सोडून, आता मारे माझा माझा देश करत वापस येतायत” हे असले टोमणे देखील वाचून झाले. थोडक्यात जवळपास सगळं होतं नव्हतं ते बघुन झालं. पण कधी ह्या विषयावर व्यक्त व्हावं असं वाटलं नाही. आजचा दिवस मात्र ह्याला अपवाद ठरलाय, थँक्स टु नन अदर दॅन तात्या आणि बिबी!
आज तात्यांनी अचानक ५ दिवसांची सशर्त युद्धबंदी एकतर्फीच जाहीर केली. उशिरा रात्री बिबींनी त्याला दुजोरा दिला. तात्यांचं सोडा पण बिबी ह्या व्यक्तीचा गेली १० वर्ष अभ्यास करतांना जाणवलेली एक ठळक गोष्ट, बिबी जेंव्हा जेंव्हा प्रेडिक्टेबल वाटतात तेंव्हा तेंव्हा ते अधिक धोकादायक भासतात! ह्याउलट तात्या आपल्या पवार साहेबांप्रमाणे जे बोलतात त्याच्या अगदी विरुद्ध वागतात! दुर्दैवाने २४ तारखेला म्हणजे काल ह्या दोन्ही गोष्टी एकत्र आल्या आहेत. त्यात दुष्काळात तेरावा महिना म्हणजे मोदींनी लोकसभेत व्यक्त होतांना हे युद्ध कदाचित अधिक लांबु शकेल ह्याची वर्तवलेली शक्यता ह्या चांगल्या गोष्टी नक्कीच नाहीत. तात्यांना त्यांनी मांडलेला डाव फसलाय हे पुरतं कळुन चुकलंय, पण एकूणच त्यांच्या गोट्या (सोंगट्या) ह्या खेळात अशा काही अडकल्यात की त्यांना सोडवताही येत नाहीय आणि विव्हळता ही येत नाहीय! फक्त दुःख कमी होऊन सापळ्याची मिठी कधी सैल होतेय आणि आपल्या गोट्या (सोंगट्या) बाहेर काढतोय अशी ‘नॅरो बट सेफ एस्केप विंडो’ तात्या शोधतायत! आता तात्यांच्या गोट्यां (सोंगट्या) वरील पकड इराण कितपत ढिली करतोय, आणि बिबी ती किती ढिली करू देतोय ह्यावर पुढचा खेळ अवलंबून असेल. इराणच्या दृष्टिकोनातून बघितलं तर “मेलेलं कोंबडं आगीला भीत नाही” हे त्यांच्यासाठी तंतोतंत लागु ठरतं.
येणारे पुढील पाच दिवस अत्यंत महत्वपूर्ण आणि मध्यपुर्वेतील अरब राष्ट्रांच्या राजकारणात आमूलाग्र बदल घडवणारे ठरतील! इथून पुढे दोनच पर्याय आहेत.
१ः बिनशर्त संपूर्ण शांती
२ः क्लाइम्बिंग एन एस्कलेशन लॅडर! (स्लाईट पॉसिबिलीटी ऑफ ‘एन’ ऑप्शन)
तात्यांचा टिपिकल बिझनेस माईंडेड ट्रान्ससॅक्शनल स्वभाव बघता ते ‘हनी अँड स्टिक’ फार्म्युल्यानेच जातील. बिबींच्या स्वभावानुरूप त्यांच्यासाठी दुसरा पर्याय अधिक जवळचा असु शकतो अर्थात वर कंसात दिलेला ऑप्शन वगळुन! पण इराण आणि इस्त्रायल व्यतिरिक्त मध्यपूर्वेतील जे इतर स्टेकहोल्डर्स आहेत त्यांच्यासाठी पर्याय ‘एक’ हाच एकमेव ‘अस्तित्वाचा’ पर्याय आहे. १९७३ साली अमेरिकेवर ‘ऑइल एम्बारगो’ लादणारे सौदीचे तत्कालीन राजे फैजल निर्बंध आणतांना म्हणाले होते “मध्यपूर्वेत तेलसाठे मिळण्यापूर्वी आम्ही अरब लोक उंटांवरून प्रवास करायचो, कबिल्यांमध्ये वाळवंटात कठीण परिस्थितीत राहायचो. हे काही आम्हाला नवीन नाहीय, आमच्या बापजाद्यांपासुन ते आमच्या रक्तात आहे. आमच्या तेल साठ्यांवर युरोप आणि पाश्चिमात्य देशांमधील औद्योगिक क्रांती चालते त्यामुळे आमचे तेलसाठे आणि त्यांचा पुरवठा अबाधित राहणं त्यांच्यासाठी गरजेचं आहे, आम्ही काय हे संपलं तर परत आमचा गाशा गुंडाळु आणि परत उंटावरून फिरू”! अरबांना तेलाच्या श्रीमंतीच्या झगमगाटाची ‘सवय’ लागली नव्हती. त्यामुळे राजे फैजल ह्यांची भुमिका अगदी चपखल होती, आणि ह्याच भुमिकेने बलाढ्य अमेरिकेलाही झुकवलं होतं!
आज गंमत अशी आहे की नियतीचे फासे उलटे पडलेत! पाश्चिमात्य जगासोबतच मध्यपूर्व अरबांची सुद्धा तेल गरज झालीय, कारण तेलाच्या श्रीमंतीच्या झगमगाटाची त्यांना लागलेली ‘सवय’! आज अमेरिका तेलाच्या बाबतीत जवळपास स्वयंपूर्ण आहे. त्यामुळे युद्ध कितीही लांबलं तरीही त्यांना तसा फारसा फरक पडणार नाहीय. युद्ध आटोपशीर घेणं हे अमेरिकेपेक्षाही ‘मध्यपुर्वेतील अरब स्टेकहोल्डर्सना’ अधिक गरजेचं आहे, आणि त्यासाठीच त्यांचा अट्टाहास आहे. माझं लॉजिकल माईंड कितीही विरोध करत असलं तरीही माझं गट फिलिंग वेगळंच सांगतंय. सो माय गट फिलिंग, इट वोन्ट इंटेंसिफाय फर्दर! ही फेज मार्च एन्ड पर्यंत संपेल, दुसरी फेज कदाचित लवकर येईल पण सध्याची फेज मात्र थांबेल. ह्यात अडथळा एकच आहे, बिबी! जर दुर्दैवाने हे एस्कलेट झालं तर मात्र जगासाठी फार कठीण दिवस आहेत ह्याची झलक साऊथ पार्स, खर्ग आयलंड आणि नॉर्थ डोम मध्ये दिसली आहे, पुढची वाट रास-अल खैर किंवा इंजर्लीक नसावा हीच प्रार्थना! 🙏🏻
ह्या सगळ्यामध्ये घटनांमधून एक गोष्ट वारंवार अधोरेखित होते, की पाकिस्तान हा इराणपेक्षा हायपरसॉनिक बॅलिस्टिक किंवा क्रूज मिसाईल टेक्नॉलॉजीमध्ये सरस आहे, वरून पाकड्यांना चीन जबरदस्त टेक्निकल आणि वॉरफेअर बॅकअप जसे स्टेलाईट ट्रेसेस, लोकेशन मॅपिंग्स देत होता तरीही ‘ऑपरेशन सिंदुर’ दरम्यान भारताच्या इंटिग्रेटेड डिफेन्स सिस्टमने पाकड्यांनी डागलेले हजारावर ड्रोन/मिसाईल इंटरसेप्ट केले, एकही जमिनीवर पडून जीवितहानी झाली नाही ह्यावरून कल्पना करा आपली सिस्टम काय तोडीची होती! सॅल्युट टू अवर डिफेन्स फोर्सेस ऍन्ड ऑफकोर्स टू द गव्हर्मेंट लेड बाय पीएम नरेंद्र मोदी ज्यांनी डिफेन्स क्षेत्रातही ‘आत्मनिर्भर भारत’ ची संकल्पना राबवली. आपल्याकडे काही लोकांना संपणाऱ्या गॅस ची, सध्या न वाढलेल्या पण युद्ध लांबलं तर भविष्यात वाढु शकणाऱ्या पेट्रोल/डिझेल च्या किमतींची आणि त्यामुळे पर्यायाने येणाऱ्या महागाईची चिंता लागलीय, पण किमान एलिव्हेटेड सिक्युरिटी सायरन वाजल्यावर बंकर्स किंवा सेफ कॅंटोन्मेंट्समध्ये जाणं, तो थांबल्यावर, थ्रेट एलिमिनेट झाल्यावर परत आपलं रुटीन आयुष्य जगणं हे ‘न्यू नॉर्मल’ आयुष्य तुमच्या नशिबी आलं नाहीय ह्यासाठी मोदींचे नाही मानलेत तरी चालेल पण आपल्या संरक्षण दलाचे आणि जमल्यास देवाचे मात्र नक्की आभार माना !
✍🏻 प्रसाद देशपांडे.